Van sociale kaart naar sociaal ecosysteem
In vrijwel elke gemeente wordt gewerkt met een sociale kaart. Dat is logisch en waardevol, omdat een sociale kaart het aanbod in beeld brengt: organisaties, diensten, contactgegevens, vindplaatsen.
In een complex (sociaal) domein is zo’n overzicht geen overbodige luxe, maar noodzaak.
Maar wat betekent overzicht eigenlijk in een tijd waarin inwoners steeds meer zelf willen – en moeten – navigeren naar de antwoorden op hun (hulp)vragen? Wat is dan de volgende stap nadat het aanbod zichtbaar is gemaakt?
Een sociale kaart maakt zichtbaar wat er is en ondersteunt professionals in hun wegwijsfunctie. Daarmee geeft ze invulling aan een onderdeel van publieke verantwoordelijkheid: zorgen dat informatie in beeld is. Maar, een kaart is in essentie niet meer dan een weergave. Zij tóónt het landschap, maar ís dat landschap niet. In die zin is de sociale kaart geen oplossing, maar de start voor een oplossing. Een sociale kaart is een eerste stap in het organiseren van toegankelijkheid.
De verschuivende opgave in het sociaal domein
De opgave in het sociaal domein verschuift. Het gaat steeds meer om het versterken van de regie bij inwoners. De vraag is niet meer “Waar kan iemand terecht?”, maar “Hoe kan iemand zelfstandig, transparant, snel en gebruiksvriendelijk een voor hem of haar passende keuze maken?”.
Deze verschuiving in vraagstelling vraagt om een fundamenteel andere inrichting van systemen.
Niet alleen informatie ontsluiten, maar ook vergelijkingen mogelijk maken, transparantie bieden over kosten en beschikbaarheid, digitale én persoonlijke ondersteuning combineren en leren van gebruik
en gedrag. Door deze veranderende vraagstelling ontstaat het onderscheid tussen een informatiestructuur en een interactiestructuur. Een verandering met gevolgen…
Van informatie naar interactie
Waar een sociale kaart primair een overzichtsfunctie heeft, richt de Sociale Bouwmarkt zich op het organiseren van interactie: zoeken, vergelijken, kiezen en (wanneer gewenst) direct handelen.
Het vertrekpunt verschuift.
De Sociale Bouwmarkt heeft de ambitie om een plek te creëren die altijd bereikbaar is voor mensen en die een betrouwbaar, compleet, beïnvloedbaar en begrijpelijk overzicht biedt van diensten en producten die bijdragen aan de kwaliteit van hun leven. Dat gaat dus niet alleen om het zichtbaar maken van wat er is, maar alles zo te organiseren dat inwoners daadwerkelijk in staat zijn om hun eigen keuzes te maken. Actualiteit, databeheer en continu verbeteren zijn daarbij geen losse projectonderdelen gezien, maar zijn structurele onderdelen die binnen de aanpak en oplossingen worden gewaarborgd. Toegankelijkheid is volgens deze aanpak geen eenmalige statische oplevering, maar een continu lerend systeem dat zich ontwikkelt op basis van het gebruik ervan.
Wanneer we kijken naar de concrete functionaliteiten van een sociale kaart en de Sociale Bouwmarkt, wordt het verschil tastbaarder. Een sociale kaart biedt in de basis een overzicht van aanbieders en organisaties. De focus ligt op vindbaarheid van informatie: wie biedt wat, waar en hoe is contact op te nemen. De Sociale Bouwmarkt voegt daar een aantal lagen aan toe. Inwoners kunnen zoeken en filteren op thema en situatie, oplossingen vergelijken op prijs, beschikbaarheid en beoordeling, direct een aanvraag doen of een chat starten. Transparantie over zowel kosten als levertijd maakt onderdeel uit van de presentatie van het aanbod. In plaats van alleen informatie raadplegen wordt dus de mogelijkheid om een keuze te maken en deze direct ‘af te nemen’ volledig gefaciliteerd. Daarnaast zit een belangrijk verschil ook in de manier waarop het aanbod wordt beheerd. Waar een sociale kaart (in het beste geval) periodiek wordt geactualiseerd, werkt de Sociale Bouwmarkt met de Marktmeester. De Marktmeester is een rol die zowel lokaal als overstijgend wordt ingeregeld.
De belangrijkste taken van de Marktmeester zijn: het bewaken van de kwaliteit, volledigheid en actualiteit van het aanbod, het begeleiden van aanbieders bij het plaatsen en actualiseren van hun aanbod en het signaleren van inconsistenties of verouderde informatie. Dankzij de borging door de Marktmeester is actualiteit geen incidentele update, maar een continu proces van onderhoud en kwaliteitsborging.
De volgende stap in toegankelijkheid
Het meest wezenlijke verschil tussen een sociale kaart en De Sociale Bouwmarkt zit uiteindelijk niet in functionaliteiten, maar in de visie en de houding waarmee oplossingen worden ontwikkeld en verbeterd. Is overzicht het eindproduct? Of is overzicht het startpunt van een doorlopende verbetering van toegankelijkheid? Wanneer we de sociale kaart zien als eindproduct, ontstaat het risico van stilstand. Wanneer we haar zien als fundament voor de manier waarop we interactie gaan ontwerpen, ontstaat er ruimte voor ontwikkeling.
De Bouwmarkt-benadering positioneert zich nadrukkelijk als een geïntegreerde aanpak, waarin gemeenten, aanbieders, welzijnsorganisaties en inwoners samen werken aan duurzame oplossingen die zelfredzaamheid en regie niet alleen organiseren in systemen, maar ook verankeren in houding en samenwerking. Dat vraagt om een fundamentele verschuiving in hoe we organiseren. Niet het instrument staat centraal, maar de manier waarop we verantwoordelijkheid nemen voor toegankelijkheid. Het gesprek verandert. Van “hebben we het aanbod in beeld?” naar “hoe organiseren we blijvend toegankelijke, begrijpelijke en regie-versterkende ondersteuning?”.
Het sociaal domein ontwikkelt zich van aanbodgericht naar vraaggericht, van doorverwijzen naar faciliteren, van systeemlogica naar leefwereldlogica. De sociale kaart (als product) past bij een fase waarin ordening centraal stond. De Bouwmarkt-benadering past bij een fase waarin keuzevrijheid, transparantie en continue verbetering centraal staan. Overzicht blijft noodzakelijk. Maar overzicht alleen is niet voldoende om de regie écht bij inwoners – bij onszelf, dus – te leggen.
Misschien is de meest relevante vraag daarom niet óf een gemeente een sociale kaart nodig heeft, maar hoé dat overzicht wordt ingebed in een bredere aanpak die inwoners daadwerkelijk helpt om regie te nemen. Hoe organiseren we systemen die meebewegen met veranderende behoeften? En hoe bouwen we samen – gemeente, aanbieders, professionals en inwoners – aan een toegankelijk ecosysteem dat blijft leren en verbeteren? Dat is geen technische keuze, maar een bestuurlijk en cultureel uitgangspunt. Het vraagt om de bereidheid om overzicht te zien als fundament en niet als voltooiing. Om toegankelijkheid niet te beschouwen als een document, maar als een doorlopende verantwoordelijkheid.
Laten we daarom samen eens opnieuw naar de rol van de sociale kaart kijken en haar beschouwen als de basis voor de volgende stap. Een stap waarin regie, transparantie en continue verbetering centraal staan. Want het gaat niet om het systeem dat wij bouwen of de projecten die we afronden, maar om de mate waarin wij – de inwoners over wie we spreken – merken dat we sneller, duidelijker en beter geholpen worden.
We hebben de functionele verschillen tussen een sociale kaart en De Sociale Bouwmarkt op een rijtje gezet in een overzichtelijke praatplaat, die je hieronder als PDF-bestand kunt downloaden.
